Dobór osoby wspierającej ucznia z orzeczeniem nie powinien opierać się wyłącznie na nazwie ukończonych studiów. Wyjaśniam, jakie wykształcenie i przygotowanie pedagogiczne są wymagane, kiedy szkoła ma obowiązek zorganizować dodatkowe wsparcie oraz czym naprawdę zajmuje się nauczyciel współorganizujący kształcenie.
Najważniejsze zasady kwalifikacji można sprawdzić w kilku krokach
- Pedagogika specjalna jest podstawowym obszarem kwalifikacji do współorganizowania kształcenia.
- Przygotowanie pedagogiczne jest równie istotne jak sam kierunek studiów.
- W niektórych przypadkach wystarczą kwalifikacje nauczycielskie oraz studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny z pedagogiki specjalnej.
- Szkoła ogólnodostępna nie zawsze musi zatrudnić właśnie nauczyciela współorganizującego. Przepisy dopuszczają także specjalistę lub pomoc nauczyciela.
- To nie jest osobisty asystent ucznia. Jego zadaniem jest przede wszystkim współpraca z nauczycielem prowadzącym i całym zespołem.
Kto może pracować na tym stanowisku
Przepisy używają określenia nauczyciel dodatkowo zatrudniony w celu współorganizowania kształcenia. W codziennej pracy częściej mówi się o nauczycielu współorganizującym, wspomagającym albo nauczycielu wspierającym. Chodzi o osobę, która pomaga zorganizować naukę ucznia z niepełnosprawnością, niedostosowaniem społecznym lub zagrożeniem niedostosowaniem społecznym.
Najważniejszy dokument to orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Sama opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej nie uruchamia tych samych zasad organizacyjnych. Orzeczenie określa potrzeby dziecka i zalecenia, ale nie przesądza automatycznie, że w każdej sytuacji musi pojawić się nauczyciel współorganizujący.
W mojej ocenie najczęstszy błąd polega na utożsamianiu tej funkcji z indywidualnym opiekunem. Nauczyciel współorganizujący nie prowadzi ucznia za rękę przez cały dzień i nie zastępuje nauczyciela przedmiotu. Jego praca ma wspierać udział dziecka w lekcji oraz poprawiać sposób organizacji zajęć dla całej klasy.
Jakie wykształcenie daje kwalifikacje
Szczegółowe wymagania określa § 35 rozporządzenia w sprawie kwalifikacji wymaganych od nauczycieli. Najprościej można ująć je tak: kandydat powinien mieć kwalifikacje nauczycielskie, przygotowanie pedagogiczne i wykształcenie z zakresu pedagogiki specjalnej, przy czym przepisy przewidują kilka dróg dojścia do tego poziomu.
| Ścieżka | Co zwykle obejmuje | Praktyczne znaczenie |
|---|---|---|
| Studia z pedagogiki specjalnej | Jednolite studia magisterskie albo studia drugiego stopnia z przygotowaniem pedagogicznym | Najbardziej bezpośrednia droga do pracy w edukacji specjalnej i włączającej |
| Inny kierunek oraz pedagogika specjalna | Studia nauczycielskie na innym kierunku oraz studia podyplomowe z pedagogiki specjalnej | Rozwiązanie dla nauczyciela, który chce zdobyć dodatkową specjalizację |
| Kwalifikacje nauczycielskie i kurs | Uprawnienia do pracy w danym przedszkolu lub typie szkoły oraz kurs kwalifikacyjny z pedagogiki specjalnej | Możliwa ścieżka uzupełniająca, jeśli kurs rzeczywiście ma charakter kwalifikacyjny |
| Starsze studia | Wykształcenie uzyskane według wcześniejszych przepisów, z przygotowaniem pedagogicznym i odpowiednim uzupełnieniem | Znaczenie ma data ukończenia studiów oraz dokładna treść dokumentów |
Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, czy potrzebny jest zawsze tytuł magistra. Nie każda ścieżka wymaga identycznego poziomu wykształcenia, ponieważ część kandydatów uzyskuje kwalifikacje przez połączenie wcześniejszych uprawnień nauczycielskich z podyplomową pedagogiką specjalną albo kursem kwalifikacyjnym.
Przeczytaj również: Niepełnosprawność intelektualna - co musisz wiedzieć?
Przygotowanie pedagogiczne to nie to samo co pedagogika specjalna
To rozróżnienie ma duże znaczenie. Przygotowanie pedagogiczne potwierdza przygotowanie do wykonywania pracy nauczyciela, natomiast pedagogika specjalna dotyczy pracy z uczniami wymagającymi specjalnych metod, dostosowań i form wsparcia. Sam kurs z pracy z dziećmi z autyzmem nie musi być kwalifikacją, jeśli nie jest studiami podyplomowymi lub kursem kwalifikacyjnym w rozumieniu przepisów.
Podobnie samo ukończenie studiów podyplomowych z edukacji włączającej nie zawsze daje kwalifikacje do współorganizowania kształcenia. Taka nazwa może mieć znaczenie przy kwalifikacjach pedagoga specjalnego, ale przy tym stanowisku trzeba sprawdzić, czy dokument odpowiada jednej ze ścieżek wskazanych w § 35.
Kiedy szkoła musi zorganizować dodatkowe wsparcie
W przedszkolu lub szkole integracyjnej dodatkowo zatrudnia się nauczyciela posiadającego kwalifikacje z pedagogiki specjalnej w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego. Ma on uwzględniać zalecenia z orzeczenia i współpracować z zespołem nauczycieli oraz specjalistów.
W placówce ogólnodostępnej, do której uczęszcza uczeń z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, albo z niepełnosprawnościami sprzężonymi, przepisy przewidują dodatkowe wsparcie w postaci nauczyciela z kwalifikacjami z pedagogiki specjalnej, specjalisty lub pomocy nauczyciela. Nie oznacza to, że dyrektor zawsze musi wybrać pierwszą z tych możliwości.
Przy innych rodzajach niepełnosprawności, niedostosowaniu społecznym lub zagrożeniu niedostosowaniem społecznym szkoła ogólnodostępna może zatrudnić taką osobę za zgodą organu prowadzącego. W praktyce decyzja powinna wynikać z realnych potrzeb ucznia, zaleceń z orzeczenia i możliwości organizacyjnych szkoły, a nie tylko z samego rozpoznania.
Trzeba też odróżnić szkołę ogólnodostępną, integracyjną i specjalną. W szkole specjalnej nauczyciel prowadzący może już posiadać kwalifikacje z pedagogiki specjalnej, dlatego nie zawsze występuje tam odrębne stanowisko nauczyciela współorganizującego w takim znaczeniu jak w klasie ogólnodostępnej.
Co naprawdę należy do jego zadań
Zakres pracy powinien wynikać z potrzeb ucznia i organizacji szkoły. Nauczyciel może uczestniczyć w lekcjach prowadzonych przez innych nauczycieli, pomagać w realizacji działań zapisanych w IPET oraz podpowiadać, jak zmienić tempo, instrukcję, materiały czy sposób oceniania.
- wspiera nauczyciela prowadzącego w dostosowaniu metod i form pracy,
- pomaga przełożyć zalecenia z orzeczenia na codzienną lekcję,
- uczestniczy w opracowaniu i realizacji IPET, czyli indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego,
- prowadzi zajęcia rewalidacyjne, resocjalizacyjne lub socjoterapeutyczne, jeśli ma do tego odpowiednie kwalifikacje,
- wspiera bezpieczne funkcjonowanie ucznia w klasie i relacje z rówieśnikami,
- współpracuje z pedagogiem specjalnym, psychologiem, logopedą, wychowawcą i rodzicami.
Dobrze działający model nie polega na tym, że nauczyciel współorganizujący siedzi wyłącznie obok jednego dziecka. Czasem pracuje bezpośrednio z uczniem, a czasem pomaga całej klasie lub nauczycielowi prowadzącemu. Największą wartość daje elastyczne wsparcie, które zwiększa samodzielność dziecka zamiast utrwalać jego zależność od dorosłego.
Przykładowo uczeń w spektrum autyzmu może potrzebować krótszych instrukcji, planu wizualnego i uprzedzania o zmianach. Uczeń z niepełnosprawnością ruchową może wymagać innej organizacji stanowiska pracy, a uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w dostosowaniach treści i sposobu sprawdzania wiedzy. To potrzeby ucznia, a nie sama etykieta diagnostyczna, powinny wyznaczać codzienne działania.
Jak sprawdzić dokumenty przed zatrudnieniem
Najbezpieczniej analizować kwalifikacje w kilku krokach. Sam wpis w CV może być zbyt ogólny, szczególnie gdy studia podyplomowe miały nazwę marketingową albo były realizowane według starszych standardów.
- Sprawdź dyplom ukończenia studiów oraz suplement lub wykaz zaliczeń.
- Potwierdź, czy kandydat ma przygotowanie pedagogiczne.
- Ustal, czy studia podyplomowe lub kurs mają charakter kwalifikacyjny, a nie wyłącznie doskonalący.
- Porównaj dokumenty z wymaganiami dla konkretnego typu placówki i stanowiska.
- Określ w arkuszu organizacji oraz przydziale czynności, za jakie działania nauczyciel będzie odpowiadał.
Dyrektor powinien też sprawdzić, czy kandydat ma kwalifikacje do pracy na danym etapie edukacyjnym, jeśli będzie prowadził własne zajęcia. Uprawnienie do współorganizowania kształcenia nie oznacza automatycznie kwalifikacji do nauczania każdego przedmiotu ani do prowadzenia dowolnych zajęć rewalidacyjnych.
Osoby, które uzyskały kwalifikacje na podstawie wcześniejszych przepisów, co do zasady zachowują nabyte uprawnienia. W przypadku wątpliwości liczy się jednak dokładna treść dyplomu, data ukończenia studiów i zakres przygotowania. Tego nie da się rzetelnie rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie nazwy kierunku.
Dobra decyzja zaczyna się od właściwego dopasowania
Najkrótsza odpowiedź brzmi tak: nauczyciel współorganizujący powinien mieć kwalifikacje nauczycielskie, przygotowanie pedagogiczne oraz przygotowanie z pedagogiki specjalnej, zdobyte jedną z dróg przewidzianych w przepisach. Nie wystarczy przypadkowe szkolenie ani samo doświadczenie opiekuńcze.
Przy wyborze osoby patrzyłabym jednak szerzej niż na formalny dokument. Równie ważne są umiejętność współpracy, znajomość metod pracy z konkretną grupą uczniów i gotowość do budowania samodzielności dziecka. Dobrze dobrany nauczyciel nie wyręcza zespołu klasowego, tylko pomaga mu stworzyć takie warunki, w których uczeń może naprawdę uczestniczyć w nauce.
